1. NEOROMANTYZM
- termin używany na określenie epoki modernizmu, sugerujący pokrewieństwo między romantyzmema zjawiskami występującymi w literaturze polskiej od ok. lat 80. XX w.
  • Pochodzenie terminu
Termin (na gruncie polskim) użyty pierwotnie przez Wilhelma Feldmana (m.in. Neoromantyzm a życie) i Edwarda Porębowicza (Poezja polska nowego stulecia, 1902), do rangi nazwy całej epoki został podniesiony przez Juliana Krzyżanowskiego w książce Neoromantyzm polski.
  • Sprzeciw wobec pozytywizmu
Nawrót do tradycji romantycznej polegał na odwróceniu się od pozytywistycznych bohaterów (ludzi pracy, inżynierów i lekarzy) i od socjologicznego spojrzenia na życie zbiorowe.
  • Fascynacja romantyzmem
Młodopolanie fascynowali się twórczością wielkich romantyków: Mickiewicza, Słowackiego, Norwida.
[Przykłady: do literatury powraca bohater romantyczny; teatr młodopolski jako pierwszy wprowadza na scenę Kordiana i Dziady; fascynacja Królem Duchem (pisze o tym I.Matuszewski w książce Słowacki i nowa sztuka, 1902); A.Górski w poemacie Monsalwat (1908) szkicuje niezwykły portret Mickiewicza jako duchowego przywódcy nowych czasów.]
  • Modernizm i romantyzm – cechy wspólne:
- idealizm,
- skłonności do irracjonalizmu (np. Requiem aeternam Przybyszewskiego),
- liryzm,
- subiektywizm,
- mistycyzm,
- wybujały indywidualizm,
- dążenia niepodległościowe wyrażane w stylu romantycznym (np.Wyzwolenie S.Wyspiańskiego),
- fascynacja folklorem (np. ballady A.Langego i K.Tetmajera),
- swoboda formalna i artystyczna.


2. UTYLITARYZM
- pogląd etyczny, zgodnie z którym to, co dobre, jest pożyteczne dla społeczeństwa. Każda jednostka powinna dążyć do szczęścia własnego, lecz w swoim działaniu kierować się dobrem ogółu. Jedno z naczelnych haseł pozytywizmu.
Zasada użyteczności
Podstawowym kryterium działania wg utylitarystów jest zasada użyteczności.Głosi ona, że postępowanie jest słuszne, jeśli prowadzi do uzyskania jak największej ilości szczęścia i jak najmniejszej ilości nieszczęścia. Wielu utylitarystów podkreśla wagę efektów postępowania. Ich zdaniem, intencja czynu nie ma większego znaczenia etycznego - ważne jest tylko, czy daje on więcej efektów korzystnych czy szkodliwych.
Utylitaryzm w filozofii
Jednym z pierwszych wyrazicieli idei utylitaryzmu był F.Hutcheson, który jako pierwszy głosił zasadę użyteczności w jawnej formie (1725 r.), choć zalążki tych idei są już obecne w filozofii Shaftesbury'ego i Hume'a. Najbardziej wyrazistą, klasyczną postać utylitaryzmu, w której szczęście zostało utożsamione z przyjemnością, lub w późniejszej formie ze zmniejszaniem przykrości, stworzyli J.Bentham i J.Mill.
Utylitaryzm w literaturze
Hasło utylitaryzmu pojawia się w jednym z artykułów programowych wczesnego pozytywizmu – Piotr Chmielowski, Utylitaryzm w literaturze („Niwa“, 1872). Wg Chmielowskiego twórczość literacka miała dostarczać wierzytelnej wiedzy o współczesnym świecie oraz przyczyniać się „do rozwoju i udoskonalenia, a w rezultacie do uszczęśliwienia najprzód danego społeczeństwa, a następnie i całej ludzkości”.
Zasada utylitaryzmu, której podlegała cała literatura, nakładała na powieść szczególne obowiązki. Interpretowano ją dwojako: albo jako tendencyjność, tj. dydaktyczną czy wręcz agitacyjną lustracyjność wobec określonych tez programowych, a zwłaszcza wobec pewnych wzorców postępowania, albo też jako realizm, tj. wartość poznawczą wynikłą z wiernego odtwarzania rzeczywistości.
[Literatura nadal ma służyć sprawie narodowej, ale inaczej pojętej niż w okresie romantyzmu. Oparta na nowoczesnym światopoglądzie nauk., ma pomóc społeczeństwu w poznaniu samego siebie i umożliwić mu budowanie przyszłości, o której zdecyduje potencjał ekonomiczny kraju oraz jego poziom kulturalny. Z tych ogólnych zasad wynikały następujące konsekwencje w praktyce twórczej : zmiana hierarchii rodzajów lit. (na pierwszy plan wysunęła się powieść jako gatunek najbardziej czytelny i funkcjonalny, jako narzędzie oddziaływania wychowawczego), zmiana adresata ( pisarze chcieli przemawiać do jak najszerszego grona odbiorców), wreszcie zmiana samej koncepcji pisarza, który jako cząstka społ. miał te same prawa i obowiązki, a wyrastał ponad otoczenia jedynie dzięki wykształceniu i studiom socjologicznym (charakterystyczna jest tu niechęć do kategorii „Geniusza”i „talentu”). Zadaniem tak pojętej lit. miała być reedukacja społeczeństwa, polegająca przede wszystkim na zwalczaniu kultury szlacheckiej ciążącej na współczesnym życiu politycznym, a ponadto na kształtowaniu nowoczesnego stosunku do działalności ekonomicznej. ]
Okres ten wypracował program lit. tendencyjnej, formułowany przez takich krytyków warszawskich, jak: A.Wiślicki, A.Pielecki, F.Bogacki, Chmielowski, A.Świetochowski, A.G.Bem, a także Orzeszkowa.


3. BERGSONIZM (intuicjonizm)
- filozofia stworzona przez Henriego Bergsona (1859-1941), autora Ewolucji twórczej, laureata Nagrody Nobla w 1927 r. Bergson głosił, że główną rolę w procesie życiowym odgrywa nie rozum, lecz irracjonalny pęd życiowy – ELAN VITAL. Twórca kieruje się intuicją, wyrażając w swoim dziele naturę. Intuicja daje poznać rzeczywistość w jej zmienności i różnorodności. Wg Bergsona świat podlega ciągłemu rozwojowi, a życie człowieka jest strumieniem przeżyć i czynów. Każdy, kto kieruje się własnymi uczuciami i myślami, jest wolny. Nie jest wolny ten, kogo hamują konwencje narzucone przez wychowanie lub opinie innych. Bergson postulował istnienie „ja głębokiego”, ukrytego pod osobowością stworzoną na użyteczność społeczeństwa. Język jest schematyczny i hamuje poznanie zmieniającej się dynamicznie rzeczywistości.
Filozofia Bergsona i subiektywna teoria czasu wywarły ogromny wpływ na ideologie i twórczość XX wieku (odwoływali się do niej włoscy faszyści, czerpała psychoanaliza).

Bergsonizm w literaturze
- wpływ na ukształtowanie się symbolizmu, ekspresjonizmu, na twórczość pierwszych awangardystów i powieść strumienia świadomości,
- J.Joyce, M.Proust,
- B.Leśmian: esej Z rozmyślań o Bergsonie (1910); poezje – echem fascynacji bergsonizmem jest stosunek poety do natury, której nieodłączną częścią jest człowiek zanurzony w pędzącym nurcie istnienia.


4. SCHOPENHAUERYZM
- prąd filozoficzny stworzony przez niemieckiego filozofa Arthura Schopenhauera. Wg Schopenhauera życie ludzkie jest bezcelowe, kierowane bezrozumnymi popędami i pełne cierpienia. Ucieczkę od bólu może przynieść rezygnacja z woli życia lub kontemplacja sztuki. Myśl Schopenhauera była podstawą ideową dla dekadentyzmu.
A.Schopenhauer (1788-1860) uważał, że podstawowym narzędziem poznania świata jest wola, która jest w nas najbardziej pierwotna i to właśnie ona jest motorem całego świata. Jednak człowiek jest niedoskonały i nie umie wykorzystać woli do poznania świata, ponieważ ludźmi rządzi popęd i to on uniemożliwia całkowicie wolne działanie. Człowiek gnany bezrozumnym popędem, zniewolony nim, nigdy nie pozna praw rządzących światem i nigdy nie osiągnie szczęścia; Schopenhaueryzm przejawiał się brakiem wiary w szczęście i dobro ludzkie. Życie człowieka nie ma sensu, a samo pojęcie szczęścia jest wymysłem abstrakcyjnym, utworzonym przez pragnienie i tęsknoty ludzkie. Człowiek został stworzony po to aby cierpieć, rozpaczać, a podejście do świata przejawia się sceptyzmem, pesymizmem, zakładając nawet wiarę w to, że świat jest u schyłku cywilizacji i dąży do zagłady. Jednak ból ten można uśmierzyć przez "sztuczne raje" (alkohol, tytoń, narkotyki, ekstremalne doświadczenia erotyczne), tworzenie i kontemplację sztuki oraz współczucie(stąd rola sztuki jako wartości najwyższej, możliwość ucieczki przed tragizmem istnienia).To przez Schopenhauera weszło do myśli europejskiej pojęcie nirwany, które filozof zaczerpnął z buddyzmu.
Jednym z poetów, na którego postawa schopenahueryzmu wywarła duży wpływ jest K.Przerwa-Tetmajer.